Thí mạng cho nghề lặn bắt hải sản ở Cô Tô (Kỳ 2)

>> Thí mạng cho nghề lặn bắt hải sản ở Cô Tô (Kỳ 1)    Những cái chết báo trước  Trước khi lên kế hoạch theo tàu ra Cô Tô tìm hiểu xem nghề lặn bắt hải sản hiểm nguy đến thế nào mà Nhà nước ta lại có lệnh cấm nghiêm nhặt thì tôi chưa biết gì về nghề này. May mắn, trên chuyến tàu ấy vô tình tôi gặp được hai thợ lặn đang trên đường ra đảo Cô Tô để mưu sinh bằng nghề lặn bào ngư, châu lệ và cá. Hai anh là Phạm Văn Tình và Nguyễn Văn Xuân quê cùng ở xã Cẩm Lĩnh (Cẩm Xuyên, Hà Tĩnh). Hóa ra, nghề lặn tìm bào ngư, luỵ..Dưới biển không riêng gì ngư dân đảo Cô Tô, ngư gia Nam Định, Thái Bình… mà có ở hồ hết các tỉnh ven biển giang san. Nghề lặn đánh bắt bào ngư, châu lệ với ngư gia không được đào tạo qua trường lớp nào mà chỉ là cha truyền con nối. Những người thợ lặn cũng không được trang bị kiến thức, nghiệp vụ chuyên môn, các kỹ năng cứu hộ hay được cấp thiết bị bảo hộ khi lặn. Họ hành nghề bằng chính những kinh nghiệm có được từ thực tế họ trải nghiệm nhưng những kinh nghiệm đó thiếu khoa học. Có lẽ chính vì thiếu đi những hiểu biết cơ bản mà cái giá họ phải trả có khi là mạng sống của mình.  Sò huyết thu được sau một chuyến lặn biển  Anh Tình cho biết, anh theo nghề lặn đánh bắt bào ngư, luỵ và có cả lặn nghêu, sò đã 25 năm. Đến nay, Tình và Xuân gắn bó được với nghề lặn biển lâu nhất tại địa phương mình. Những nơi các anh đến xa thì có Khánh Hòa, Vũng Tàu, rồi gần có Cô Tô, Bạch Long Vĩ… anh Tình bảo rằng: “Nghề lặn này bạc lắm các chú ạ. Có ngày thiệt mạng như chơi. Dân quê tui bỏ nghề lặn đi nước ngoài hết cả rồi. Giờ chẳng có mấy ai theo cái nghề này nữa”. Như để minh chứng thêm cho tôi hiểu và những gì các anh nói là sự thật, anh Xuân ngồi ngay chiếc ghế bên cạnh dẫn thêm những trường hợp đã bị thương tật và tử vong ở quê anh cũng bởi do nghề lặn bào ngư này mà chuốc họa. Đó là ông Hoàn, người cùng làng không may bị mất khi thuyền lặn bào ngư gặp bão ngoài khơi. Anh Phượng bạn học cùng lứa cũng bị nạn tử vong do bị chuột rút khi đang lặn nên không cứu kịp, rồi bác họ anh Tình cũng bị liệt, bại não mà nằm một chỗ bởi nghề lặn này. Anh định bao giờ thôi làm nghề lặn biển? - tôi hỏi. Anh Xuân thật thà: “Mình cũng không biết nữa. Bởi chưa tìm được việc làm để thay thế”. Cũng theo anh Tình, những thợ lặn như anh mỗi ngày tìm bào ngư, bắn cá dưới nước ở độ sâu 30-40m. Những ai có sức khỏe ở được dưới đáy biển khoảng 4 giờ đồng hồ, khi nào cảm thấy đói bụng hay đến giờ ăn cơm thì ngoi lên tàu. Người có sức khỏe yếu, thần kinh không tốt thì được độ 2 mang tai mang tiếng hết chịu nổi. Với thợ lặn bào ngư, ngọc trai thì bất kể mùa hè hay mùa đông giá rét, họ luôn sẵn sàng làm việc khi có chủ tàu đề nghị. Mùa hè, thợ lặn chỉ cần mặc bộ đồ lặn (đồ nhái) là có thể nhảy ngay xuống nước để đánh bắt hải sản. Còn mùa đông thì sao? Vẫn đồ nghề, áo xống lặn ấy, mặc cho nước biển buốt giá, lạnh cóng nhưng họ bất chấp nguy hiểm tính mệnh. Thợ lặn Lê Văn Lâm ở khu 1 thị trấn Cô Tô không may gặp nạn trong một chuyến đi lặn để rồi phải chịu thương tật. 3 năm sau khi anh Lâm gặp nạn, người em trai bất hạnh là anh Lê Văn Oanh mất khi mới ở tuổi 31. Anh Lâm đầm đìa nước mắt khi nhớ về người em trai: “Trong chuyến lặn ấy, khi gặp nạn, nó cố ngoi được lên mặt nước nói vội câu anh ơi cứu em với, em chết mất. Nó bị liệt não vì thiếu ôxy và tử vong ngay trên tàu”. Mỗi lần nói lại câu chuyện về nghề lặn, nhắc đến đứa em, anh Lâm như bị cắt từng khúc ruột. Thương cho tuổi đời Oanh còn trẻ, ra đi để lại sức vợ mới cưới. Người vợ không cam chịu sống cảnh một mình cô đơn nên đã đi lấy chồng. Khi chúng tôi hỏi, nếu bây giờ cho anh một điều ước thì anh sẽ ước gì? Anh Lâm bỏ dở bát cơm, không nói thành lời. Có nhẽ, nếu có một điều ước thì mình sẽ ước không chọn nghề lặn biển đánh bắt hải sản để làm kế sinh nhai.  Ông Nguyễn Viết Trung - viên chức quản lý tàu bè ở Cô Tô  Vốn không có nghề nghiệp, sau khi gặp tai nạn, anh Lâm chỉ biết chờ mong vào sức cần lao chính của vợ, hai đứa con đang tuổi đi học. Để có tiền trang trải cuộc sống, hằng ngày vợ anh Lâm phải dậy từ khi con vẹm, con hàu, con ngao, con sò đang đi kiếm ăn trên bờ. Cuối buổi, may lắm hôm nào ít người đi cào thì chị Ngân cũng kiếm được độ 5kg đem bán lấy tiền đong gạo, mua thức ăn. Từ huyện đảo Cô Tô, chúng tôi ngược sang đảo Thanh Lân, tại đây những cái chết thương tâm của một số thợ lặn đánh bắt thứ hải sản có giá này vẫn được người dân truyền miệng. Trường hợp thợ lặn trẻ Nguyễn Văn Tứ tử vong khi mới tròn 20 tuổi. Cũng như Tứ, chàng trai trẻ Nguyễn Văn Sáng vốn là rường cột chính trong gia đình. Chuyến lặn định mệnh, ống dẫn hơi bị cánh chân vịt của con tàu chém đứt đã cướp đi sinh mạng Sáng. Những cái chết thương tâm báo được trước của những thợ lặn trên đảo Cô Tô vẫn không thể ngăn được cánh thợ lặn kế sau bỏ nghề. Họ vẫn kéo nhau ra khơi. Sau cái chết trẻ của anh Nguyễn Văn Sáng, anh Nguyễn Văn Thái không may bị rơi xuống biển mất tích khi đang ngồi trên thành tàu ngầm. Và nhiều câu chuyện buồn, số xấu số của những người thợ lặn ở cái huyện đảo bé nhỏ này còn chưa kể hết.  Môi trường thọ thái bị hủy diệt  Nhận thấy lợi ích kinh tế trong việc phá hoang hải sản trên biển Cô Tô, đặc biệt là nghề đánh bắt bào ngư, luỵ và đánh bắt tôm, cá là khôn xiết lớn nên ngư dân tứ xứ đổ xô về đây. Vì vậy, nguồn hải sản cạn kiệt dần. Khi việc dùng các loại dụng cụ như chài, lưới để đánh bắt hải sản trở thành “lỗi thời”. Ngư dân tìm đến phương thức đánh bắt mới. Khi các loại hải sản như bào ngư bắt đầu hiếm hoi thì các thợ lặn bắt đầu sử dụng mìn, chất hóa học và những phương tiện có tính hủy diệt cao như súng bắn điện, súng bắn hóa chất gây mê để đánh bắt hải sản như tôm, cua, cá ngừ, cá thu, cá mó... Anh Nguyễn Văn Quảng, một ngư gia trên đảo Cô Tô ngán ngẩm nói: “Cách độ chục năm về trước, chỉ cần giong thuyền vài hải lý là đã có thể đánh bắt được nhiều sản vật rồi. Bấy lâu, ngư gia chẳng thấy tung tích của con bào ngư hay luỵ đâu cả, cá tôm cũng thưa dần”.  PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh  Theo anh Quảng, sở dĩ các loại hải sản quý như bào ngư, lệ và cá, tôm, một số hải sản khác mấy năm trở lại đây “vắng bóng” là bởi người ta đánh bắt bằng phương pháp “tận diệt, hủy diệt”. Chỉ tay về mấy chiếc tàu đang chạy ra xa, anh Quảng cho biết, đó là những tàu ngầm cá ngừ, cá mó và đánh bắt cá ngựa, họ thường ra khơi vào buổi tối để nhằm vào lúc “cá ngủ” mà đánh bắt chúng dễ dàng. Đồng thời tránh được sự tuần của lực lượng chức năng, công an và lính biên phòng. Các phương tiện để phục vụ cho việc đánh bắt hải sản được những chủ tàu mua sắm là hàng Trung Quốc. Phương tiện tương trợ đắc lực việc đánh bắt là súng điện, súng bắn hóa chất và chất hóa học cực độc như cyanua để làm cho hải sản tê liệt. Theo anh Trường, một thợ lặn cho biết, súng phóng điện có thể phóng xa hơn 7m, bán kính 1-2m. Phương tiện súng điện này sử dụng được khá lâu, chỉ cần nạp đầy điện là dùng được. Những luồng xung điện phóng ra chính là duyên cớ khiến thủy sinh chết hàng loạt. Thợ “săn” chỉ cần thả một lượng nhỏ chất cyanua vào trong nước là “gây mê” nhiều loại hải sản. Những thứ hóa chất này là tác nhân hủy hoại môi trường sống, ảnh hưởng lớn đến hệ sinh thái biển. Năm 2011, các nhà khoa học thuộc Viện Hải Dương học ở nước ta cảnh báo: Hiện nay, tại rất nhiều vùng biển, ngư gia và các thợ lặn đang sử dụng chất cyanua để đánh bắt hải sản. Thực tiễn khảo sát cho thấy ở vùng biển nào sử dụng nhiều hóa chất thì lãnh hải đó “chết dần, chết mòn”. Tả dễ thấy nhất là các rặng san hô, các loài tảo cùng nhiều loài thủy sinh khác bị chết thành từng mảng, từng vùng lớn dưới đáy biển. Tại huyện đảo Cô Tô, thực tại đã có lệnh cấm nghề lặn và cấm đánh bắt bằng xung điện, chất hóa học, tuy nhiên, ở nhiều địa phương vẫn đang diễn ra. Điều tra mới đây của Cục khai hoang và Bảo vệ nguồn lợi thủy sản, Bộ NN&PTNT, tại hải phận đảo Cô Tô thì lượng san hô bị chết chiếm khoảng 80-85%, nguồn lợi thủy sản ở đây suy giảm nghiêm trọng. Chính vì thế, UBND tỉnh Quảng Ninh cũng như huyện Cô Tô đã có lệnh cấm nghề lặn biển này.  Cần một chính sách cho ngư dân  Chỉ đánh bắt thuần tuý những hải sản như tôm, cá, ốc thì mỗi chuyến đi biển tính ra chỉ đủ lấy công bù lỗ. Tàu lặn sẽ chọn đánh bắt những loại cá song, cá ngừ, cá mó, châu, hải mã hay bào ngư. Những loại hải sản này có giá trị kinh tế cao gấp nhiều lần so với tôm, cá khác. Duyệt y một người quen, chúng tôi “bắt mối” được với thợ lặn tên Trường ở xã Thanh Lân. Trong vai  lap dat camera quan sat gia re  khách du lịch muốn khám phá, tìm hiểu nghề lặn bào ngư dưới đáy biển, ngỏ ý xin theo tàu ngầm ra khơi. 17 giờ, Trường hẹn gặp chúng tôi ở bến cảng thì đã thấy nhộn nhịp tàu ngầm neo đậu. Tại đây có cán bộ địa phương, quân nhân biên phòng lạ, kiểm soát, cấm các tàu ngầm ra khơi nhưng chỉ như “ném đá ao bèo”. Ý định theo đội thợ lặn của chúng tôi bất thành bởi chủ của tàu đánh cá sợ rằng phóng viên sẽ viết về nghề lặn hải sản của họ, trong khi nghề này đang bị cấm ghét.  Cao Văn Tài (bên phải) đã từ nghề lặn vì bị điếc và viêm tai, nay anh chuyển sang nuôi trồng thủy sản  Tôi thắc mắc vì sao nghề lặn vốn hiểm mà cánh thợ lặn lại “ham” đến vậy thì tìm được câu đáp là vì làng nhàng mỗi một đêm đi biển có thể thu về được 1,5-2 triệu đồng/người. Chưa kể những lần “trúng mánh”, mỗi người có trong tay từ 5-7 triệu đồng. Nhiều người thấy nghề lặn đánh bắt hải sản “ăn nên làm ra” thế là họ đầu tư thuyền bè. Không có được vốn, nhiều gia đình đi vay tiền ngân hàng rồi chung nhau để về sắm thuyền, đồ lặn. Sau một thời gian, làm ăn thất bát, họ lại nghĩ cách bán tàu. Vậy là vỡ nợ. Nhiều hộ gia đình khác biết theo nghề lặn bắt bào ngư, lệ và hải sản là hiểm và đã bị Nhà nước cấm, nhưng nghỉ nghề thì lấy gì mà sống. Ngư dân vẫn phải bất chấp tất thảy để theo nghề. Ông Bùi Thanh Hải, một ngư gia nay đã chuyển sang nghề chạy xe ôm trên đảo Cô Tô tỏ: “hồ hết đời sống của ngư gia huyện đảo Cô Tô còn khó khăn. Dù vậy, họ vẫn bám trụ đảo, ngoài nghề biển họ không có một thứ nghề nào khác. Khi tình hình an ninh biển đảo ở nước ta cũng như trên thế giới đang xảy ra nhiều biến động, mâu thuẫn, chủ quyền quốc gia trên biển đang bị đe dọa, lấn chiếm thì việc quan hoài đến những người dân hôm sớm bám đảo thật sự rất cần thiết. Bởi thế Nhà nước mình cũng nên có những chính sách hỗ trợ đến sự phát triển của ngành đánh bắt thủy hải sản, đặc biệt là đối với công việc đánh bắt xa bờ”. Mong muốn, của ông Hải cũng chính là nguyện vọng của ngư gia nghèo ở huyện đảo Cô Tô. Bàn thảo với anh Bùi Như Duân chuyên viên Phòng Tài nguyên và Môi Trường về nguồn thủy hải sản trên lãnh hải huyện đảo Cô Tô, anh Duân cho tôi biết: Nguồn thủy sản gần bờ đang dần cạn kiệt. Hiện ở địa phương đã có một số hộ dân nghỉ nghề lặn đánh bắt hải sản để chuyển sang nuôi trồng như nuôi ngao, nuôi ốc đá, chế biến sứa, nuôi tu hài. Vì những mô hình này mới hình thành nên cần một thời kì mới đánh giá được hiệu quả, lúc đó mới có thể nhân rộng ra được. Anh Nguyễn Viết Trung, nhân viên quản lý tàu bè - Phòng Tài nguyên và Môi trường cho biết: “Hiện tại, cả huyện đảo Cô Tô có khoảng 70 thuyền làm nghề lặn đánh bắt hải sản dưới đáy biển. Nghề này rất nguy hiểm, ảnh hưởng đến tính mạng ngư dân và môi trường thọ thái. UBND tỉnh Quảng Ninh đã có quy định ngăn cấm nghề lặn này hoạt động. Vì ngư gia không có nghề gì khác, trong khi nghề bắt châu, bào ngư, cá biển có thu nhập cao, nên họ nhất thiết không từ bỏ nghề. Chính quyền cũng đã lên kế hoạch, lập đề án trình UBND huyện, tỉnh Quảng Ninh để có những hướng hỗ trợ ngư gia phát triển kinh tế, giúp họ bỏ nghề lặn biển. Tuy nhiên, một vướng mắc chẳng thể thực hành được là vấn đề chính sách vay vốn, tài chính để hỗ trợ”. Theo cách tính của anh Trung, để một hộ sắm dụng cụ đánh bắt xa bờ hay muôi hải sản thì ít ra cũng phải mất một khoản tiền rất lớn. Đây là điều các cấp, ngành tỉnh Quảng Ninh đang “rối”. Theo PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh - Viện công nghệ sinh học và Công nghệ thực phẩm (Đại học Bách khoa Hà Nội): Chất hóa học cyanua là một hợp chất chứa nhiều độc tính cao (nằm ở bảng A). Đây là hóa chất cấm dùng nếu không được phép của cơ quan chức năng, nó có thể thẩm thấu vào nước ăn và gây hiểm, dễ dẫn tới tử vong. Trong điều kiện môi trường thông thường, hợp chất này tồn tại ở dạng muối. Việc sử dụng cyanua để đánh bắt hải sản sẽ khiến môi trường bị hủy hoại. Con người tiếp xúc với hóa chất này nhiều sẽ bị ảnh hưởng đến sức khỏe. Cyanua có thể là tác nhân gây đột biến gen như chất độc dioxin.  Phóng sự của   Hà Văn Long